Hormoonzalven of dermatocorticosteroïden

Je smeert deze ontstekingsremmende zalven of crèmes plaatselijk op de huid. Ze verminderen uitslag, roodheid, jeuk en brengen zo de ontstoken huid tot rust. In de beginfase van het eczeem, als er een rode, jeukende huid ontstaat, smeer je meestal één of twee keer per dag. Vaker dan twee keer per dag smeren is niet effectief.

Wat zijn hormoonzalven of dermatocorticosteroïden?

Dermatocorticosteroïden – hormoonzalven in de volksmond – zijn zalven (of crèmes) waarin een middel zit dat afgeleid is van het lichaamseigen hormoon cortisol. Cortisol is een onmisbaar hormoon. Het wordt in de bijnieren aangemaakt en regelt veel belangrijke processen in je lichaam. Aan de hand van hun werkingssterkte kun je hormoonzalven in 4 klassen indelen. Klasse I zijn de zwakst werkende en klasse IV de sterkst werkende. Bij juist en plaatselijk gebruik op de huid zijn er nauwelijks bijwerkingen.

Overzicht hormoonzalven met de merknaam

Klasse I

Klasse II

Klasse III

Klasse IV

Hydrocortison

Clobetason

(Emovate®)

Betamethason

(Diprosone®, Betnelan®)

Betamethason in propyleenglycol (Diprolene®)

 

Flumetason (Locacorten®)

Desoximetason

(Ibaril®, Topicorte®)

Clobetasol (Dermovate®, Clobex®, Clarelux®)

 

Hydrocortisonbutyraat (Locoid®)

Fluticason

(Cutivate®)

 

 

Triamcinolonacetonide

Mometason

(Elocon®)

 

 

Hoe werken hormoonzalven?

Bij atopisch eczeem vindt er een te sterke reactie van het afweersysteem in de huid plaats. Gevolg: een huidontsteking. Hormoonzalven werken plaatselijk op de huid als een afweeronderdrukker en een ontstekingsremmer. Hierdoor wordt de ontstekingsreactie in de huid tegengegaan en daardoor de verschijnselen van het eczeem, zoals roodheid en schilfering. Ze helpen ook goed tegen de jeuk.

Wat mag ik verwachten van hormoonzalven?

Hormoonzalven werken symptomatisch. Ze zorgen ervoor dat de klachten verminderen of verdwijnen. De oorzaak van eczeem nemen ze niet weg, de klachten kunnen na stoppen met de behandeling weer terug komen. Daarom is het gebruik van een afbouwschema in de acute fase en een onderhoudsbehandeling in de chronische fase van groot belang.

Wat moet ik ook weten over hormoonzalven?

Zoals elk geneesmiddel kunnen ook corticosteroïden bijwerkingen hebben, al krijgt niet iedereen daarmee te maken. De kans op bijwerkingen hangt onder andere af van de hoeveelheid corticosteroïden en de duur van de behandeling.

Wanneer moet je contact opnemen met je arts?

Als er bijwerkingen optreden moet je dit bij een volgend bezoek aan je arts melden. Bij deskundig gebruik hoef je normaal gesproken geen complicaties te verwachten. Blijf met je eigen arts steeds opnieuw overleggen hoe en wanneer en vooral ook hoeveel je moet smeren: hormoonzalven werken namelijk al in kleine concentraties.

Smeren: hoe moet ik hormoonzalven aanbrengen?

Voor het gezicht, rondom de ogen, oogleden en in huidplooien is een minder sterke hormoonzalf vaak beter. Op deze plaatsen is de huid anders samengesteld. Smeer de hormoonzalf alleen op de plekken waar het eczeem zit. Zijn er veel kleine plekjes over een groot gedeelte van het lichaamsdeel, smeer dan het hele lichaamsdeel in. Om te weten hoeveel zalf je nodig hebt per lichaamsdeel, is een schema gemaakt met de vingertop als maateenheid.

Smeren: de vingertop eenheid (Finger Tip Unit – FTU)

Bij het smeren van een corticosteroïd is het belangrijk dat je de juiste hoeveelheid gebruikt. Te dik smeren kan voor bijwerkingen zorgen. Te dun smeren zorgt er echter voor dat het middel onvoldoende werkt. De vingertop eenheid kan helpen. Dit is de hoeveelheid zalf die precies op het bovenste kootje van je wijsvinger past. Per lichaamsdeel is een bepaald aantal vingertop eenheden zalf nodig.

 Vingertop als maateenheid

Om te weten hoeveel zalf je nodig hebt per lichaamsdeel, is het onderstaande schema een handig hulpmiddel. Dit schema gaat uit van de vingertop als maateenheid. 1 FTU (= Finger Tip Unit). Een vingertop eenheid is ongeveer 0,5 gram. Dit betekent voor een volwassene 20-25 gram voor het hele lichaam. Een tube van 100 gram is dus leeg na 4 tot 5 keer smeren van het hele lichaam.

 

Gezicht en hals

Arm en hand

Been en voet

Romp (voorkant)

Romp (achterkant)

Hele lichaam

Gram per week bij 1x per dag smeren

Leeftijd

Aantal vingertop eenheden

3-12 maanden

1

1

1,5

1

1,5

8,5

30 gram

1-2 jaar

1,5

1,5

2

2

3

13,5

50 gram

3-5 jaar

1,5

2

3

3

3,5

18

65 gram

6-10 jaar

2

2,5

4,5

3,5

5

24,5

85 gram

Volwassene

2,5

4

8

7

7

40

140 gram

Bron zalf-adviezen: UMC Utrecht Zalven bij eczeem

Wil je meer weten over de vingertop als maateenheid, bekijk dan de video: Vingertop eenheid en andere tips

Hoe moet ik hormoonzalven afbouwen?

Na de start van een intensieve behandeling kun je vaak binnen twee weken een duidelijke verbetering zien. Het is belangrijk niet direct te stoppen met de zalven, maar langzaam af te bouwen. Voordat je gaat afbouwen, moet het eczeem duidelijk verbeterd zijn.

Bespreek het afbouwen met je arts. Bouw niet af als er geen verbetering is of als je merkt dat het eczeem weer terug komt, terwijl je nog bezig bent met afbouwen.

Je begint je behandeling met twee keer per dag hormoonzalf smeren.
 

  • Bij duidelijke verbetering (het actieve eczeem is niet meer zichtbaar en de jeuk is verminderd) ga je naar één keer per dag hormoonzalf smeren.
  • Blijft dit goed gaan, dan ga je naar twee dagen stoppen met hormoonzalf, vijf dagen wel hormoonzalf smeren.
  • Bij blijvende verbetering ga je naar drie dagen stoppen met hormoonzalf, vier dagen wel hormoonzalf smeren, enzovoorts.
  • Op de dagen waarop je geen hormoonzalf smeert, moet je de huid wel verzorgen met een basiszalf (neutrale zalf).
  • Bouw af tot je uitkomt op 0 dagen of enkele dagen hormoonzalf smeren in de week, bijvoorbeeld alleen in het weekend. Dit kun je zo maanden volhouden. Vaak lukt het niet om naar 0 af te bouwen. Dan kun je dus 1 tot 2 dagen hormoonzalf per week blijven smeren.
  • Naast het steeds minder vaak gaan smeren, kun je ook afbouwen door naar een minder sterke hormoonzalf over te stappen. Dus van een klasse 3 naar een klasse 2 zalf. Overleg dit met wel met je arts.
  • Bij opvlammen van het eczeem keer je weer terug naar het schema. Is de huid weer rustig dan kun je opnieuw beginnen.

 

Hormoonzalven: afbouw- en onderhoudsschema’s

De afbouwschema’s hieronder zijn een handleiding. Je hoeft ze niet letterlijk te volgen. Het inspecteren van je huid is altijd het belangrijkst, bouw pas af als je huid rustig is.

Afbouw- en onderhoudsschema om de dag

Afbouw- en onderhoudsschema

Versneld afbouw- en onderhoudsschema om de dag

Versneld afbouw- en onderhoudsschema

Zalf-aftekenlijst

 

GZNL.GZ.18.07.0173a(3)

Naast hormoonzalven zijn teerzalven en calcineurine-remmers ook onderhoudsbehandelingen van atopisch eczeem.

Kijk hier wat dermatoloog Rob Beljaards vertelt over hormoonzalven, ook wel lokale corticosteroïden genoemd.

Referenties: Informatiefolder KNMP: Corticosteroïden niet dun smeren maar per FTU 2013, Farmacotherapeutisch Kompas – corticosteroïden achtergrondinformatie, website bezocht feb 2018, Informatiefolder NVDV: Corticosteroïden voor de huid – hormoonzalven [17-05-2016]. GZNL.GZ.18.07.0173a(4)